Hình ảnh hoạt động
Đình Dương Nỗ - vài nét về lịch sử kiến trúc
Cập nhật ngày: 18/05/2015 05:22:19
Đình làng Dương Nỗ (xã Phú Dương, huyện Phú Vang, tỉnh Thừa Thiên Huế) là một ngôi đình cổ mang trong mình nhiều giá trị về kiến trúc nghệ thuật và văn hóa tiêu biểu, đặc trưng về một thiết chế làng xã trên đất Huế. Tuy nhiên, ngôi đình này vẫn chưa được nhiều nhà nghiên cứu về kiến trúc lưu tâm.

Như các ngôi đình làng khác ở dải đất miền Trung, đình làng Dương Nỗ ra đời cùng thời điểm với quá trình định cư của các cộng đồng dân di cư từ miền Bắc vào. Quá trình thành lập làng gồm nhiều giai đoạn. Thời điểm năm 1471 được xem là mốc khởi đầu. Dựa vào gia phả của các dòng họ khai canh và vào các bảng địa bạ (địa bạ Quang Hưng năm thứ 14 (1591- thời vua Lê Thế Tôn), địa bạ Hoằng Định (1606 - thời vua Lê Kính Tông), địa bạ Chánh Hòa (1693 – thời vua Lê Hy Tông)), có thể thấy cộng đồng dân cư làng Dương Nỗ trong giai đoạn từ thế lỷ XV đến thế kỷ XVII khai phá một cách đồng bộ một dải đất dài từ bờ Nam sông Hương (đoạn qua khỏi cồn Hến) kéo dài đến vùng đầm phá.

Thời điểm định cư của làng xã người Việt luôn gắn liền với sự ra đời của ngôi đình. Đó là nơi bàn luận, trao đổi các công việc liên quan đến cộng đồng; nơi thờ cúng Thành Hoàng làng, thần linh; nơi tổ chức hội lễ vào những ngày Lễ trọng, nông nhàn. Vào giai đoạn đầu của quá trình lập làng, do điều kiện kinh tế nên có thể đình làng vào thời điểm đó có thể chỉ là ngôi nhà tranh đơn giản.  Đó là quá trình tất yếu của các đình làng ở miền Trung Việt Nam. Đình làng Dương Nỗ có thể không phải là một ngoại lệ.

            Qua nghiên cứu các nguồn tư liệu đã cho biết: đình làng Dương Nỗ được xây dựng ở vị trí này từ lâu đời. Nhưng trước thế kỷ XIX quy mô của đình chỉ gồm 1 gian 2 chái, lợp bằng tranh tre. Đến năm 1808 đình Dương Nỗ được xây dựng một cách kiên cố, dưới sự hỗ trợ của Chưởng Tượng Quân Nguyễn Đức Xuyên.

Vốn là người con của làng Dương Nỗ và là Tể tướng của triều đình, nên Nguyễn Đức Xuyên đã đầu tư nhiều công sức và tiền của để xây dựng đình làng theo kiểu phát tâm cúng đường, thay vì quyên góp dân chúng như các làng khác. Đồng thời với tư duy của một vị tướng bôn ba nhiều nơi, tiếp xúc với nhiều công trình kiến trúc và có cả nguồn vật chất hùng mạnh, ông đã chỉ huy xây dựng một ngôi đình lớn và độc đáo ở quê nhà như một sự tri ân với quê cha đất tổ. Xuất phát từ các yếu tố trên, đình làng Dương Nỗ có nhiều điểm khác biệt so với các đình làng khác ở Huế.

Sự khác biệt đó thể hiện ở quy mô của đình Dương Nỗ với 5 gian 2 chái. Kết cấu như trên với điều kiện kinh tế xã hội đầu thời Nguyễn là tương đối lớn so với một làng thuần nông ở vùng đất Thừa Thiên. Các đình làng khác nổi tiếng ở Huế như đình làng Lại Thế (xây dựng năm 1741, trùng tu 1780, 1845, 1891) có cấu trúc 3 gian 2 chái kép; đình làng Văn Xá (xây dựng năm 1829, đại trùng tu năm 1865) vẫn mang cấu trúc 3 gian, 2 chái kép.

Đình làng Dương Nỗ có lối cấu trúc đặc biệt kết hợp các yếu tố của kiến trúc miền Bắc và miền Trung. Trong đó đáng chú ý là hệ thống vì kèo, hệ thống cột đều có kích thước lớn hơn so với kiểu kiến trúc đình làng đặc trưng của Huế, mang dáng dấp của các cung điện trong Hoàng thành của các vua Nguyễn. Mặc dù làng Dương Nỗ đến thế kỷ XIX là một làng phồn thịnh ở hạ lưu sông Hương, tuy nhiên để xây dựng một ngôi đình rất lớn mang dáng dấp cung điện như vậy đòi hỏi một nguồn tài lực và cả sự ưu tiên rất lớn từ phía triều đình. Bởi vì triều đình đã từng có các văn bản quy định về việc xây dựng nhà dân vả cả đình chùa theo những giới hạn và cả vật liệu nhất định. Nếu không có tiếng nói bảo trợ từ đội ngũ các vị quan có uy tín, có thể người dân làng Dương Nỗ không thể sử dụng một ngôi đình bề thế và nguy nga như thế. Cần phải nói thêm rằng: trước khi xây dựng đình Dương Nỗ (năm 1808), Nguyễn Đức Xuyên cùng với hai đại thần là Lê Chất và Trần Văn Năng đã từng đảm nhiệm công tác chỉ huy và giám sát các công trình quan trọng bậc nhất Tử Cấm Thành, đó là điện Cần Chánh, cung Trường Thọ, cung Khôn Đức vào năm 1804[1]. Chắc chắn  nhiều kinh nghiệm và kiểu thức kiến trúc của các công trình trên đã được Nguyễn Đức Xuyên chắt lọc khi xây dựng đình làng quê hương. Đồng thời quy mô to lớn, cấu trúc bề thế khác với dạng kiến trúc thon gọn của các đình làng khác ở Huế là một sự “bắc chước” có ý đồ của Chưởng Tượng Quân Nguyễn Đức Xuyên.

Mặc dù có quy mô rất lớn nhưng đình Dương Nỗ vẫn mang dáng dấp như các ngôi đình khác ở Huế với cấu trúc mặc bằng: tòa Đại đình, sân đình, cổng đình, hàng trụ biểu và bến đình được liên kết với nhau theo trục dọc hướng Bắc – Nam. Tuy nhiên đình Dương Nỗ có một nét khác biệt đó là mặt cos của đình thấp hơn các khu vực lân cận và không có bình phong. Những người dân địa phương cho biết đây là lối kiến trúc “kiến bất diện thủy” (không nhìn thấy mặt nước – sông Phổ Lợi ở phía trước mặt). Mục đích của lối kiến trúc này theo quan niệm phong thủy đó là giúp cho dân chúng sống hòa thuận đoàn kết với nhau. Phía sau đình chính mặt cos cao vượt nền đình với ước vọng con cháu được đổ đạt. Điểm kiến trúc này hoàn toàn khác các ngôi đình khác ở vùng Thuận Hóa, và hoàn toàn bị chi phối bởi quan niệm phong thủy.

Sau khi xây dựng vào năm 1808, đình Dương Nổ nhiều lần được đại trùng tu như vào năm 1943 do lãnh binh Nguyễn Chánh Tổng phụ trách. Đây là đợt trùng tu lớn nhất ở đình Dương Nổ, nhiều hạng mục đã bị thay đổi trong đợt trùng tu này (cấu trúc của đình từ 5 gian 2 chái thành 3 gian 2 chái; thay đổi hệ chân táng và hệ khung gỗ…). Ngôi đình này bị hư hỏng một số hạng mục trong thời gian chiến tranh. Năm 1997, 2006, 2011 đơn vị quản lý đã nhiều lần tiếp tục trùng tu di tích này

Đình Dương Nổ cùng với ngôi nhà cha con cụ Nguyễn Sinh Huy đã từng sống và nhiều nơi khác của làng Dương Nỗ là những địa điểm ghi dấu bước chân của người lãnh tụ vĩ đại của dân tộc Việt Nam, danh nhân văn hóa thế giới – Hồ Chí Minh.

Ngày 23 tháng 12/ 1995, di tích làng Dương Nỗ được công nhận là di tích lịch sử và nghệ thuật cấp quốc gia theo Quyết định số 3777/QĐ-BT.                                                                                                                                                                                               

Hiện nay đình Dương Nỗ thuộc quản lý của Bảo tàng Hồ Chí Minh, tỉnh Thừa Thiên Huế. Việc trông coi chăm sóc đình làng vẫn do con cháu đảm nhận. Con cháu họ tộc trong làng hằng năm vẫn tổ chức tế thu vào ngày 9 tháng 7. Nhân dân làng Dương Nỗ vẫn tiếp tục truyền thống hiếu học của cha ông, tiếp tục xây dựng quê hương ngày càng giàu mạnh đồng thời gìn giữ bảo lưu các nét văn hóa truyền thống vốn có của làng ngày càng đẹp hơn.

Với những đặc điểm về lịch sử kiến trúc như đã nêu trên, đình Dương Nỗ là một công trình kiến trúc có giá trị phản ánh sự ảnh hưởng của kiến trúc cung đình với các công trình kiến trúc dân gian. Như vậy, bên cạnh các giá trị: địa điểm liên quan đến cuộc đời của danh nhân văn hóa thế giới Hồ Chí Minh; địa điểm liên quan đến danh tướng Nguyễn Đức Xuyên; địa điểm sinh hoạt văn hóa của nhân dân làng Dương Nỗ qua nhiều thế hệ… còn có những giá trị về nghệ thuật kiến trúc của ngôi đình làng là những tài sản văn hóa quan trọng của cha ông rất cần gìn giữ, truyền lại cho các thế hệ sau.



[1] Quốc sử quán triều Nguyễn, Đại Nam thực lục, Tập III, Nhà xuất bản KHXH, năm 1963, tr.192

 
Phan Thúy Vân
Các tin khác:
Trang chủLiên hệ
Liên kết Website
Bản quyền Website thuộc về Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế
Địa chỉ: Tam Toà, 23 Tống Duy Tân - Huế - Việt Nam
Điện thoại: +(84).234.3523237 - 3513322 - 3512751 - Fax: +(84).234.3526083
Email: huedisan@gmail.com
Xin ghi rõ nguồn “Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế” khi sử dụng thông tin từ Website này.